26886 podróżnych przeczytało
Kilka minut od Panteonu, na niewielkim rzymskim placu marmurowy słoń dźwiga egipski obelisk. Rzymianie nazywają go Pulcino della Minerva, czyli Kurczątkiem Minerwy. Nazwa brzmi dziwnie, ale wystarczy obejść pomnik, by jej pochodzenie stało się bardziej zrozumiałe: krótkie nogi i ciężka draperia nadają słoniowi przysadzistą sylwetkę, a uniesiony ogon dopełnia żartu.
Gian Lorenzo Bernini zaprojektował całość dla papieża Aleksandra VII, natomiast jego uczeń Ercole Ferrata przełożył model mistrza na marmur. Gotowy pomnik odsłonięto na Piazza della Minerva w 1667 roku. Kompozycja jest niewielka, lecz łączy egipskiego faraona, renesansową księgę snów, dominikanów, heraldykę papieską oraz jeden z najbardziej znanych sporów artystycznych w Rzymie.
Egipskie sanktuarium pod placem
Piazza della Minerva zajmuje część starożytnego Pola Marsowego w pobliżu Iseum Campense, dużego sanktuarium poświęconego egipskim bogom Izydzie i Serapisowi. Wokół kościoła i dawnego klasztoru dominikanów znaleziono kilka niewielkich obelisków związanych z tym sanktuarium.
Nazwa Santa Maria sopra Minerva oznacza „Najświętsza Maria Panna nad Minerwą”. Odzwierciedla dawne przekonanie, że chrześcijański kościół stanął nad świątynią rzymskiej bogini. Archeologia przedstawia jednak bardziej złożony obraz. W pobliżu znajdowały się zarówno miejsca kultu związane z rzymską Minerwą, jak i sanktuaria Izydy oraz Serapisa.
Po obejrzeniu słonia warto wejść do Bazyliki Santa Maria sopra Minerva. Zachowało się w niej jedyne w Rzymie tak rozległe średniowieczne wnętrze gotyckiego kościoła, choć XIX-wieczna renowacja znacznie zmieniła jego wygląd. W pobliżu ołtarza głównego stoi Chrystus Zmartwychwstały Michała Anioła. Pod ołtarzem pochowano św. Katarzynę ze Sieny, natomiast w kościele znajduje się również grobowiec dominikańskiego malarza Fra Angelico.
Obelisk pochodzi z miasta Sais
Trzon z czerwonego granitu wykonano dla faraona Apriesa w pierwszej połowie VI wieku p.n.e. Pierwotnie stał w Sais w delcie Nilu i bez współczesnej podstawy mierzy zaledwie około 5,5 metra. Jest tym samym najniższym starożytnym egipskim obeliskiem stojącym w Rzymie.
Prawdopodobnie trafił do Rzymu w okresie cesarstwa jako dekoracja sanktuarium Izydy. Później kamień przewrócił się i zniknął pod ziemią. Dominikanie odnaleźli go w całości w 1665 roku podczas prac w ogrodzie klasztornym. Aleksander VII polecił następnie przygotować dla niego nową oprawę przed kościołem.
Obelisk miał kiedyś bliźniaczy odpowiednik. Dziś znajduje się on w Urbino, a nie przed Panteonem. Niewielki obelisk na Fontannie Panteonu pochodzi z tego samego rzymskiego sanktuarium, lecz został wykuty dla Ramzesa II w Heliopolis. Łatwo je pomylić, ponieważ oba kamienie znaleziono w pobliżu Santa Maria sopra Minerva.
Dlaczego Bernini umieścił pod nim słonia
Słoń Berniniego nawiązuje do ilustracji w Hypnerotomachia Poliphili, pełnej alegorii księdze wydrukowanej w Wenecji w 1499 roku. Jej bohater podczas sennej wędrówki przez wyimaginowane ruiny napotyka kamiennego słonia dźwigającego obelisk. Aleksander VII posiadał egzemplarz z adnotacjami, więc papież mógł mieć udział w wyborze tego motywu.
Pomysł był Berniniemu znany już wcześniej. Kilkadziesiąt lat wcześniej przygotował niezrealizowany projekt innego obelisku wspartego na słoniu. Dla Piazza della Minerva opracował kompozycję, a Ercole Ferrata wykonał marmurową rzeźbę pod jego kierunkiem.
Słoń symbolizował siłę fizyczną i intelektualną. Z tego względu nadawał się na podporę kamienia pokrytego hieroglifami, który XVII-wieczny dwór papieski interpretował jako pomnik egipskiej mądrości.
Rzymski przydomek pomnika miał mniej wzniosłe początki. Zwarta sylwetka i pozornie krótkie nogi przypominały ludziom małą świnkę, dlatego nazwali go Porcino della Minerva. W rzymskiej wymowie porcino przekształciło się w purcino, a ostatecznie w pulcino, czyli po włosku kurczątko.
Co oznaczają łacińskie inskrypcje
Na jednej ze ścian cokołu zapisano, że Aleksander VII w 1667 roku poświęcił starożytny obelisk boskiej mądrości. Kamień opisano jako pomnik egipskiej wiedzy wzniesiony na placu „dawniej Minerwy, obecnie Matki Bożej”.
Inskrypcja po drugiej stronie wyjaśnia sens kompozycji. Jej czytelne polskie tłumaczenie brzmi:
Kto widzi tu obrazy egipskiej mądrości wyryte na obelisku i niesione przez słonia, najsilniejsze ze zwierząt, niech rozumie je jako dowód, że do udźwignięcia trwałej mądrości potrzebny jest silny umysł.
Słoń symbolizuje więc silny umysł, a obelisk – wiedzę. Krzyż ponad starożytnymi hieroglifami ujmuje oba te elementy w chrześcijańskiej interpretacji stworzonej dla papieża.
Aleksander umieścił też na całym pomniku symbole swojej rodziny. Herb Chigich przedstawia sześć wzgórz pod ośmioramienną gwiazdą. Motywy te widoczne są na czapraku słonia, wokół cokołu oraz na szczycie obelisku, poniżej krzyża.
Blok pod słoniem
Ciężka tkanina zwisająca między nogami słonia skrywa masywną kamienną podporę. Bernini chciał, aby ciężar obelisku spoczywał na czterech nogach zwierzęcia. Było to śmiałe rozwiązanie, porównywalne z ażurową konstrukcją skalną pod obeliskiem w jego Fontannie Czterech Rzek.
Dominikańscy doradcy, zwłaszcza ojciec Giuseppe Paglia, sprzeciwiali się temu, by pionowe obciążenie znajdowało się nad pustą przestrzenią. Preferowane przez nich rozwiązanie uzyskało zgodę papieża. Ferrata ukrył powstały w ten sposób blok pod ozdobnym czaprakiem, przez co zwierzę wyglądało bardziej przysadziście, co przyczyniło się do powstania jego przydomka.
Słoń jest zwrócony tyłem do dawnego klasztoru dominikanów, ma uniesiony ogon i trąbę wygiętą do tyłu. Popularna rzymska opowieść przedstawia tę pozę jako zemstę Berniniego za ingerencję zakonników. Spór o podporę jest udokumentowany, lecz obraźliwa intencja należy do późniejszego folkloru związanego z pomnikiem. Lepiej traktować ją jako wiarygodnie brzmiący żart niż jako udokumentowane wyjaśnienie Berniniego.
Kieł i szczegóły, na które warto zwrócić uwagę
Końcówka lewego kła łamała się więcej niż raz. Wandale uszkodzili ją w 2016 roku, a ten sam fragment odpadł ponownie w lutym 2026 roku. Odnaleziono go, a Sovrintendenza Capitolina ponownie zamocowała go 23 lutego 2026 roku. Sam fragment pochodzi z renowacji przeprowadzonej w 1977 roku, a nie z oryginalnej rzeźby Ferraty.
Na obejście pomnika warto przeznaczyć pięć minut. Zacznijcie od strony kościoła i odszukajcie wzgórza oraz gwiazdę Chigich. Następnie przejdźcie na boki, aby przeczytać inskrypcje, po czym stańcie za słoniem i zobaczcie, dlaczego opowieść o dominikanach przetrwała do dziś.
Na koniec spójrzcie od słonia ku górze. Kolejność jest zamierzona: słoń, papieska inskrypcja, hieroglify faraońskie, gwiazda Chigich i chrześcijański krzyż. Pomnik skupia w konstrukcji niewiele wyższej od otaczających budynków ponad dwa tysiące lat zmieniających się znaczeń religijnych i politycznych.
Najlepsze cenowo hotele w pobliżu Posąg słonia Berniniego i obelisk
7 min
1115 ft
340 m
7 min
1181 ft
360 m
10 min
1575 ft
480 m
16 min
2690 ft
820 m
Atrakcje w pobliżu
230 ft
70 m
430 ft
130 m
520 ft
160 m
820 ft
250 m
920 ft
280 m
1050 ft
320 m
1120 ft
340 m
1180 ft
360 m
1180 ft
360 m
1210 ft
370 m
