Villa Sciarra

Villa Sciarra wita odwiedzających osobliwym zestawem postaci. Sfinks opiera łapę na czaszce, satyrowie dźwigają ogromne muszle, a dziecko jedzie na kamiennym żółwiu. Figury wyglądają na starożytne, choć większość z nich to XVIII-wieczne rzeźby ogrodowe, które niegdyś stały w lombardzkiej posiadłości.

George Washington Wurts, emerytowany amerykański dyplomata, oraz jego żona Henrietta Tower stworzyli znaczną część tego mitologicznego krajobrazu na początku XX wieku. Wcześniejsi właściciele oraz walki o Rzym w 1849 roku wpłynęli na losy posiadłości, zanim problemy finansowe i politycznie skomplikowana darowizna ponownie ją zmieniły.

Dziś Villa Sciarra jest bezpłatnym parkiem dzielnicowym, w którym palmy, wawrzyny, fontanny i zacienione alejki otaczają niezwykłą kolekcję pod gołym niebem. Rzadko pojawia się na standardowych trasach zwiedzania, choć warto przyjrzeć się atrybutom rzeźb i poznać łączące je historie.

Na dolnych zboczach Janikulum

Villa Sciarra zajmuje około siedmiu hektarów na dolnych zboczach Wzgórza Janikulum. Leży w historycznym Zatybrzu, przy XVII-wiecznych murach Janikulum. Niedaleko zaczyna się Monteverde Vecchio, dlatego Rzymianie często opisują park jako położony między tymi dwiema dzielnicami.

Otoczenie wyraźnie różni się od bardziej znanej promenady na Janikulum. Kręte alejki wspinają się wśród palm i wiecznie zielonych drzew, a po drodze znajdują się ławki i niewielkie polany. Mieszkańcy przychodzą tu na spacery z psami lub poczytać. Dzieci korzystają z otwartych przestrzeni. Rzeźby stoją przy ścieżkach lub wyłaniają się spośród roślinności, bez oddzielających je barierek.

Wielu odwiedzających mija poszczególne figury, nie zdając sobie sprawy, że należą one do wspólnego programu. W całym ogrodzie powracają motywy pór roku, pracy na wsi, mitologii klasycznej oraz leśnego świata Pana.

Pięć stuleci właścicieli i zniszczeń

Udokumentowana historia posiadłości zaczyna się w 1575 roku, kiedy prałat Innocenzo Malvasia nabył tutejsze grunty i zbudował Casino Malvasia. Za pontyfikatu papieża Urbana VIII nowe mury Janikulum objęły posiadłość poszerzonym systemem obronnym Rzymu. Budowa trwała od 1642 do 1644 roku i zwiększyła wartość terenu jako miejskiej willi.

Posiadłość przechodziła w ręce rodzin Barberini i Ottoboni, zanim trafiła do gałęzi Sciarra rodu Barberinich, od której park otrzymał obecną nazwę. Na początku XVIII wieku kardynał Pietro Ottoboni rozbudował ogrody, uprawiał drzewa owocowe i egzotyczne rośliny oraz finansował wykopaliska w okolicy. Rodzina Sciarra później powiększyła posiadłość.

Położenie przy murach okazało się niebezpieczne w 1849 roku. Oddziały republikańskie dowodzone przez Giuseppe Garibaldiego broniły Janikulum przed armią francuską wysłaną w celu przywrócenia władzy papieskiej. Walki poważnie uszkodziły Casino Barberini i sąsiednie Casino Malvasia. Przebieg tej bitwy przedstawia pobliskie Muzeum Republiki Rzymskiej przy Porta San Pancrazio.

Książę Maffeo II Sciarra ostatecznie stracił posiadłość wskutek nieudanych spekulacji finansowych. Znaczną część gruntów podzielono na działki budowlane. Dzisiejszy park stanowi zachowany rdzeń majątku, który niegdyś zajmował znacznie większy obszar zbocza.

Jak małżeństwo Wurtsów stworzyło obecny ogród

15 maja 1902 roku George Washington Wurts i Henrietta Tower kupili pozostałą część willi. Odnowili Casino Barberini, przekształcili teren w stylu neobarokowym, zbudowali neogotycki castelletto i hodowali białe pawie w dużej żelaznej wolierze. Ptaki stały się źródłem dawnego przydomka posiadłości – „Willi Białych Pawi”.

Najbardziej charakterystyczny wkład małżeństwa pochodził z północnych Włoch. Wurtsowie nabyli XVIII-wieczne rzeźby z piaskowca z dawnej posiadłości Viscontich w Brignano Gera d’Adda, niedaleko Bergamo, i rozmieścili je w swoim rzymskim ogrodzie.

Ich pochodzenie wyjaśnia niezwykły charakter parku. Te zwietrzałe figury są lombardzkimi barokowymi dekoracjami ogrodowymi umieszczonymi w rzymskim otoczeniu. Wurtsowie włączyli część z nich do nowych kompozycji, a jedną sprowadzoną fontannę zachowali jako kompletny zespół.

George Wurts zmarł w 1928 roku. W 1930 roku Henrietta przekazała willę Benito Mussoliniemu pod warunkiem, że ogród stanie się parkiem publicznym. Casino Barberini zostało później siedzibą Włoskiego Instytutu Studiów Germańskich, założonego w 1932 roku i działającego w tym budynku do dziś.

Tablica na Casino dokumentuje tę zmianę oraz późniejszy spór o pamięć o niej. W pierwotnym tekście zapisano, że Henrietta Wurts Tower „ofiarowała tę willę Duce Włoch, Benito Mussoliniemu”. Jemu również przypisano udostępnienie ogrodu mieszkańcom Rzymu oraz przeznaczenie budynku na działalność naukową w imię Goethego. Data 3 kwietnia 1932 roku upamiętniała setną rocznicę śmierci Goethego. Rzymska cyfra X oznacza dziesiąty rok ery faszystowskiej.

Słowa al Duce oraz Benito Mussolini zostały później skute. Ciemne litery widoczne na fotografii są dziełem wandali, którzy okresowo odtwarzali usunięte słowa. W obecnym, uszkodzonym stanie tablica zachowuje ślady zarówno faszystowskiej dedykacji, jak i jej powojennego odrzucenia.

Jak odczytywać sprowadzone fontanny

Fontanna przed Casino Barberini jest znana jako Fontana delle Sfingi, Fontanna Przywar lub Fontanna Ludzkich Namiętności. Cztery sfinksy o kobiecych głowach uosabiają Gniew, Rozpustę, Chciwość i Obżarstwo. Reprezentują cztery z tradycyjnych siedmiu grzechów głównych.

Rozpoznanie umożliwiają ich atrybuty. Gniew kładzie łapę na czaszce. Rozpusta spoczywa na kwiatach. Chciwość strzeże rogu obfitości, z którego wysypują się monety. Obżarstwo siedzi wśród owoców i podnosi jeden z nich do ust. Ciała zwrócone są na zewnątrz, a głowy parami ku sobie. Kolisty układ nadaje fontannie charakter moralnej zagadki.

Inna osobliwa grupa jest zwykle nazywana Fontana della Tartaruga, czyli Fontanną Żółwia. Putto siedzi okrakiem na ogromnym żółwiu, a obok niego wspina się młody faun.

Jeździec jest putto, charakterystyczną pulchną dziecięcą postacią znaną ze sztuki renesansu i baroku. Jego niewielki towarzysz należy do leśnego świata faunów i satyrów. Nie zachowało się wiarygodne wyjaśnienie łączące tę scenę z konkretnym mitem, dlatego najlepiej rozumieć ją jako XVIII-wieczną fantazję ogrodową.

Na Fontannie Putti stworzenie widoczne na tarczy jest często brane za smoka. To biscione, ukoronowany wąż związany z mediolańskim rodem Viscontich. W jego otwartej paszczy znajduje się niewielka postać ludzka, podobnie jak w heraldyce Mediolanu.

Dwa putti wyłaniające się z delfinów podtrzymują tarczę, podczas gdy inne dzieci tańczą wzdłuż zakrzywionej kamiennej konstrukcji. Ten herb wyraźniej niż jakikolwiek inny detal w parku zdradza północnowłoskie pochodzenie rzeźby.

Wąż pojawia się ponownie na Fontannie Satyrów. Satyrowie i młode satyry podtrzymują ogromną muszlę, a ponad nimi z biscione wyłania się putto.

Oficjalny katalog Rzymu podaje, że po przeniesieniu z willi Viscontich fontannę odtworzono w całości. Inne sprowadzone figury otrzymały nowe miejsca i oprawę architektoniczną. Fontana dei Satiri najlepiej więc pokazuje, jak wyglądał kompletny zespół przed wywiezieniem z Lombardii.

Kozie nogi, spiczaste uszy, piszczałki, dzieci i zwierzęta powracają w całej kolekcji. Należą do świata Pana, boga związanego z pasterzami, dziką przyrodą, muzyką, płodnością i przyjemnościami życia na świeżym powietrzu. Jeden ze stojących satyrów unosi nad głową duże naczynie. Powyżej pasa ma muskularne, ludzkie ciało, natomiast nogi i kopyta zdradzają jego zwierzęcą naturę.

W pobliżu jednego z wejść dwa młode satyry siłują się i bawią z kozą przy fontannie zbudowanej ze skał. Opis Rzymu łączy tę scenę z programem poświęconym porom roku i mitologii, zwłaszcza światu Pana. Leśne życie przedstawiono tu jako hałaśliwą, fizyczną zabawę.

Mech, przebarwienia, brakujące detale i otaczająca roślinność sprawiają, że ciała z piaskowca zdają się powracać do krajobrazu, który przedstawiają. Pierwszy etap szeroko zakrojonego programu konserwatorskiego zakończono w lipcu 2025 roku. Konserwatorzy oczyścili i zabezpieczyli Fontana dei Satiri, Fontana dei Putti oraz kilka innych grup, a także zajęli się uszkodzonym kamieniem, metalowymi elementami i basenami fontann.

Trzy mity wykute w piaskowcu

Kilka wolnostojących grup przedstawia epizody z mitologii klasycznej niczym sceny plenerowego teatru. Ich tematykę łatwiej rozpoznać, gdy zwróci się uwagę na wskazówki zawarte w poszczególnych postaciach. Rzeźby pochodzą z Brignano Gera d’Adda i zostały zaprojektowane tak, aby oglądać je z różnych stron w ogrodzie, gdzie zmienne światło i prawdziwa roślinność stają się częścią otaczającej je scenerii. Każdą z nich warto spokojnie obejść.

Apollo i Dafne

Apollo ściga nimfę Dafne, która unosi ramiona, gdy rozpoczyna się przemiana mająca ją ocalić. Uszkodzona grupa z piaskowca w Villa Sciarra przedstawia niezależną XVIII-wieczną interpretację tego epizodu.

Słynna rzeźba Apollo i Dafne w Galerii Borghese przedstawia chwilę, gdy skóra zmienia się w korę, a palce w liście. Grupa w Villa Sciarra jest bardziej surowa i teatralna. Powstała z myślą o przestrzeni ogrodowej i szczególnie dobrze prezentuje się na tle prawdziwej roślinności.

Pan i Syrinks

Pościg za Syrinks należy do tej samej grupy opowieści. Nimfa ucieka przed Panem, przemieniając się w trzciny rosnące na mokradłach. Pan ścina je i wykonuje z nich piszczałki nazwane od jego imienia. Grupa rzeźbiarska przedstawia koźlonogiego boga obok Syrinks i roślin, które wskazują zakończenie mitu.

Po obejrzeniu bawiących się młodych satyrów i kozy scena ta ukazuje bardziej niepokojącą stronę świata Pana. Jego muzyka ma początek w pościgu i stracie.

Diana i Endymion

Grupa z siedzącym mężczyzną, stojącą kobietą i psem jest identyfikowana jako Endymion i Diana. Endymion był pięknym pasterzem i myśliwym pogrążonym w wiecznym śnie. W tradycji greckiej jego boską ukochaną była zwykle Selene, bogini Księżyca, natomiast w późniejszej sztuce jej księżycowa tożsamość często łączyła się z Dianą.

Pies wskazuje na łowiecki świat Diany i odróżnia tę grupę od zwykłej pary pasterskiej. Podobnie jak pozostałe duże kompozycje z piaskowca, pochodzi ona z posiadłości Viscontich w Brignano Gera d’Adda.

Park, który znam o każdej porze roku

Przez lata mieszkałem w Monteverde Vecchio i dziesiątki razy spacerowałem po Villa Sciarra o każdej porze roku. Nadal tu wracam. Poniższe fotografie zostały wykonane latem i pod koniec listopada. Latem pojawia się wysuszona trawa i ostre śródziemnomorskie światło. Późną jesienią mokry kamień, ciemniejsza roślinność i chłodne powietrze całkowicie zmieniają nastrój. Fontanny i mitologiczne postacie warto oglądać przez cały rok.

Podczas pierwszej podróży skupionej na najważniejszych starożytnych zabytkach i muzeach Rzymu Villa Sciarra może poczekać. Warto ją odwiedzić, gdy zatrzymujecie się na Zatybrzu lub w Monteverde Vecchio, chcecie spędzić godzinę z dala od ruchu ulicznego, interesują Was nietypowe rzeźby albo i tak wybieracie się pieszo na Janikulum.

Z parku można kontynuować dłuższy spacer w stronę Porta San Pancrazio, monumentalnej Fontana dell’Acqua Paola oraz punktu widokowego na Piazzale Garibaldi.

Na sam park przeznaczcie około godziny. Zacznijcie przy Casino Barberini i rozpoznajcie cztery sfinksy po ich atrybutach. Następnie odszukajcie dziecko w paszczy węża Viscontich i prześledźcie powracające motywy pościgu w trzech najważniejszych grupach mitologicznych. Taka prosta kolejność zamienia przyjemny dzielnicowy ogród w kolekcję, którą można świadomie odczytywać.

Autor: Artur Jakucewicz

Mieszkam w Rzymie od ponad 10 lat i z radością dzielę się swoim doświadczeniem i wiedzą. Kocham starożytną historię i architekturę — jestem autorką przewodników po Włoszech dla niezależnych podróżników.

Zanurz się głębiej w opowieściach Rzymu

26194 podróżnych przeczytało

Najlepsze plaże w pobliżu Rzymu

14420 podróżnych przeczytało

Jak kupić bilety do Muzeów Watykańskich i Kaplicy Sykstyńskiej

22764 podróżnych przeczytało

Ogród Pomarańczowy

1425 podróżnych przeczytało

Pomnik Giuseppego Mazziniego

4111 podróżnych przeczytało

Taras Pincio – panoramiczne widoki Rzymu z Ogrodów Borghese

143998 podróżnych przeczytało

Bioparco – ogród zoologiczny w Rzymie

28756 podróżnych przeczytało

Ogrody Borghese

6422 podróżnych przeczytało

Umbrella Pine Trees in Rome – Symbol of the Eternal City

3635 podróżnych przeczytało

Stadio Olimpico

Pokaż więcej