Popiersia na Janikulum: kim są ci marmurowi patrioci?

Marmurowe portrety wzdłuż promenady na Janikulum przedstawiają patriotów związanych z obroną Rzymu i ruchem na rzecz zjednoczenia Włoch. Większość z nich to żołnierze i działacze polityczni, ale wśród popiersi znajdują się również aktor, poeta, matematyk, ksiądz i jedna kobieta.

Niektórzy z tych ludzi walczyli na wzgórzu podczas oblężenia w 1849 roku. Inni uczestniczyli w późniejszych kampaniach albo wspierali tę samą sprawę polityczną poprzez działalność pisarską, organizacyjną i publiczną. Aleja upamiętnia więc ruch znacznie szerszy niż sama armia Garibaldiego.

Dlaczego popiersia znajdują się właśnie tutaj

W 1849 roku Janikulum stało się głównym polem bitwy podczas obrony krótko istniejącej Republiki Rzymskiej. Republikańscy ochotnicy bronili grzbietu wzgórza przed wojskami francuskimi wysłanymi w celu przywrócenia świeckiej władzy papieża Piusa IX. Walki w rejonie Porta San Pancrazio, Villa Corsini i Vascello spustoszyły okolicę i kosztowały życie wielu obrońców.

Republika upadła w lipcu, lecz jej obrona stała się jednym z ważnych epizodów w historii zjednoczenia Włoch. Po przyłączeniu Rzymu do Królestwa Włoch i ustanowieniu go stolicą dawne pole bitwy przekształcono w publiczne miejsce pamięci, a pobliskie Muzeum Republiki Rzymskiej przy Porta San Pancrazio przedstawia dziś historię oblężenia i wielu jego uczestników.

26 lipca 1884 roku władze miejskie Rzymu przyjęły propozycję poświęcenia promenady na Janikulum patriotom, którzy wyróżnili się podczas obrony i wyzwalania miasta. Liczne popiersia ustawiono w latach 1885–1888. Kolejne dodawano w XX wieku.

Ogromny pomnik Giuseppe Garibaldiego, wykonany przez Emilia Galloriego i odsłonięty w 1895 roku, dominuje nad szczytem wzgórza. Mniejsze marmurowe portrety pozwalają natomiast spojrzeć poszczególnym uczestnikom wydarzeń niemal w oczy.

Powyższe zdjęcie dobrze pokazuje tę zależność. Nicola Fabrizi znajduje się na pierwszym planie, a za nim wznosi się pomnik Garibaldiego. Fabrizi miał własną karierę jako organizator ruchu rewolucyjnego i polityk. Współpracował z Giuseppem Mazzinim, tworzył sieci organizacyjne na emigracji, a później uczestniczył w kampaniach w południowych Włoszech.

Zwróćcie uwagę na stroje i nazwiska

Różnice między popiersiami stanowią użyteczną wskazówkę. Niektóre postacie noszą odznaczone mundury lub wojskowe nakrycia głowy. Inne przedstawiono w cywilnych płaszczach albo stroju duchownym. Wybór osób obejmował różne formy służby sprawie narodowej, w tym działalność polityczną i wpływ na kulturę.

Tommaso Salvini dobrze pokazuje, dlaczego warto zatrzymywać się przy inskrypcjach. Został znanym na świecie aktorem szekspirowskim, szczególnie cenionym za rolę Otella. W wieku dwudziestu lat walczył u boku Garibaldiego w obronie Republiki Rzymskiej. Jego cywilny wygląd staje się bardziej zrozumiały po poznaniu tego fragmentu biografii.

Goffredo Mameli obrał inną drogę. Walczył z Garibaldim i zmarł w wieku 21 lat wskutek powikłań po odniesieniu ran podczas obrony Rzymu. Wcześniej napisał już słowa Il Canto degli Italiani, które później stały się hymnem narodowym Włoch.

Inne portrety jeszcze bardziej poszerzają ten obraz. Quirico Filopanti był matematykiem i pisarzem. Pełnił również funkcję sekretarza Zgromadzenia Konstytucyjnego Republiki Rzymskiej. Alessandro Gavazzi był wcześniej barnabitą i wspierał sprawę republikańską jako kapelan wojskowy i kaznodzieja.

Colomba Antonietti jest jedyną kobietą przedstawioną wśród historycznych popiersi. Obcięła włosy, nosiła wojskowy strój i walczyła u boku swojego męża Luigiego Porziego. Zginęła podczas francuskiego bombardowania 13 czerwca 1849 roku. Jej portret uzupełnia znacznie większy pomnik Anity Garibaldi znajdujący się dalej na wzgórzu.

Miejsce pamięci wykracza również poza historię samych Włoch. Ochotnicy z innych krajów europejskich przyłączyli się do obrony Republiki Rzymskiej, a późniejsze dodatki upamiętniały zagraniczne postacie związane z Garibaldim i szerszą walką o niepodległość narodową. W 2004 roku popiersie bułgarskiego dowódcy Petka Wojwody zwiększyło oficjalnie odnotowaną liczbę portretów do 84.

Nowa postać od 2024 roku

Liczba 84 nadal pojawia się na stronach miejskich i w przewodnikach turystycznych. Zmieniło się to w 2024 roku. 21 maja Rzym dodał popiersie Andrésa Aguyara. W źródłach historycznych jego nazwisko występuje również w formie Aguiar.

Aguyar był Afro-Urugwajczykiem urodzonym w niewoli, który później odzyskał wolność. Walczył z Garibaldim w Ameryce Południowej, a następnie podążył za nim do Włoch i uczestniczył w obronie Republiki Rzymskiej. 30 czerwca 1849 roku na Trastevere został śmiertelnie ranny odłamkiem francuskiego pocisku.

W rzymskich źródłach często określano go jako Andrea il Moro, czyli „Andrea Maur”, oraz jako wiernego towarzysza Garibaldiego. Nowy portret przywraca grupie jego własne nazwisko i wizerunek. Popiersie wykonał turecki rzeźbiarz Işık Özçelik, a ustawiono je 175 lat po śmierci Aguyara.

Nie trzeba oglądać każdego cokołu. Dobry krótki spacer rozpoczyna się przy Porta San Pancrazio i prowadzi wzdłuż popiersi w stronę Piazzale Garibaldi. Warto odnaleźć Tommasa Salviniego, Colombę Antonietti i Andrésa Aguyara. Te trzy portrety wystarczą, aby pokazać, jak szeroko z czasem zaczęto rozumieć na Janikulum pojęcie patrioty.

Autor: Artur Jakucewicz

Mieszkam w Rzymie od ponad 10 lat i z radością dzielę się swoim doświadczeniem i wiedzą. Kocham starożytną historię i architekturę — jestem autorką przewodników po Włoszech dla niezależnych podróżników.